Terapia Integracji Sensorycznej

Integracja sensoryczna to proces, dzięki któremu mózg otrzymując informacje ze wszystkich zmysłów, rozpoznając je, segregując, interpretując i integrując ze sobą i z wcześniejszymi doświadczeniami odpowiada adekwatną reakcją (reakcja adaptacyjna). Czyli:

TO  TAKA  ORGANIZACJA  WSZYSTKICH WRAŻEŃ,  ABY  MOGŁY  BYĆ  PRZEZ  CZŁOWIEKA  WYKORZYSTANE  W  CELOWYM  I  ZAKOŃCZONYM  SUKCESEM  DZIAŁANIU.

Adekwatna integracja wrażeń sensorycznych jest podstawą szeroko rozumianego uczenia się. Dysfunkcje integracji sensorycznej występują u dzieci z trudnościami  w uczeniu się, autyzmem i innymi niepełnosprawnościami. Mają wpływ na reakcje posturalne, napięcie mięśni, planowanie ruchu, rozwój mowy, zachowanie, emocje i funkcje poznawcze. Teoria integracji sensorycznej podkreśla znaczenie trzech podstawowych systemów zmysłowych (dotyku, czucia głębokiego i równowagi) w procesie rozwoju i uczenia się dziecka. Terapia ma formę kierowanej zabawy z wykorzystaniem sprzętu podwieszanego (huśtawek, platform, hamaków, belek), dużych piłek i wałków, równoważni, trampolin, zjeżdżalni, deskorolek, przedmiotów po różnych fakturach i masażerów. Dzięki terapii rozwija się prawidłowy odbiór i analiza bodźców płynących z otoczenia i wnętrza ciała. Podczas zabawy dostarcza się dziecku takich bodźców, których najbardziej potrzebuje jego układ nerwowy. W trakcie terapii nie uczy się dziecka wykonywania konkretnych czynności, ale usprawnia się bazowe systemy sensoryczne leżące u podłoża tych umiejętności.

Dzięki terapii dziecko może przetwarzać bodźce sensoryczne w sposób bardziej efektywny, co znajduje odbicie w poprawie koordynacji ruchów, możliwości wykonywania coraz trudniejszych aktywności z zakresu dużej i małej motoryki. Poprawia się koncentracja uwagi, relacje z rówieśnikami. W efekcie rośnie też samoocena dziecka i jego stabilność emocjonalna.

Terapia odbywa się w formie spotkań indywidualnych (55 minut), najczęściej raz w tygodniu. Powinna trwać minimum rok.

Znaczenie trzech podstawowych systemów zmysłowych oraz objawy ich zakłóconego działania:

Jednym z najwcześniej rozwijających się zmysłów jest dotyk. Już 5 i ½ tygodniowy płód czuje dotyk warg lub nosa, a w 12 tygodniu prawie cała powierzchnia ciała czuła na dotyk.

Zmysł dotyku wpływa na:

  • Poznawanie swojego ciała – dzięki bodźcom dotykowym wiemy, jakie są granice naszego ciała, gdzie znajdują się jego części
  • Wczesne poznawanie przedmiotów
  • Rozpoznawanie przedmiotów bez pomocy wzroku (percepcja dotykowa)
  • Rozwój percepcji wzrokowej
  • Nabywanie umiejętności szkolnych
  • Rozwój emocjonalny – poprzez dotyk wyrażamy całą gamę emocji, potrzebujemy go w zwłaszcza w trudnych chwilach
  • Poczucie emocjonalnego bezpieczeństwa
  • Funkcjonowanie społeczne
  • Dotyk ma też znaczenie ochronne – informuje o zagrożeniu.

Dotyk jest szczególnie ważny dla prawidłowego rozwoju dziecka. Badania wskazują , że dzieci przedwcześnie urodzone dzięki „kangurowaniu” lepiej śpią, lepiej utrzymują temperaturę ciała, mniej płaczą, oddychają regularniej, lepiej ssą pierś i szybciej przybierają na wadze, a masaż niemowlęcia przyczynia się do rozwoju poznawczych zdolności dziecka. Dzieci przewlekle chore dzięki masażowi odczuwały mniejszy niepokój i stres, miały lepszy nastrój i sen, lepiej się koncentrowały.

Jednak nie zawsze nasz układ nerwowy prawidłowo odbiera i interpretuje wrażenia dotykowe. Przy zaburzeniach tzw. modulacji bodźców dotykowych dziecko może odczuwać dotyk zbyt mocno lub słabo. Zależnie od tego możemy mówić o dzieciach nadreaktywnych (czują zbyt mocno), podreaktywnych (czują za słabo) i „poszukiwaczach sensorycznych” (czują za słabo i aktywnie poszukują silnych wrażeń). Poniżej podaje opis charakterystycznych zachowań dla poszczególnych grup:

Dziecko nadreaktywne:

  • nie lubi być przytulane, dotykane
  • unika używania rąk – może mało raczkować, chwytać przedmioty tylko opuszkami palców, unikać zabaw piaskiem, farbami, plasteliną
  • nie lubi by rozebrane, preferuje pewne rodzaje materiałów, nie lubi nowych ubrań, nie toleruje metek
  • odmawia jedzenia pokarmów o jakiejś określonej konsystencji
  • nie lubi chodzić boso, zwłaszcza po piasku lub trawie, często chodzi na palcach
  • nie lubi mycia twarzy, mycia i czesania włosów, mycia zębów, obcinania paznokci
  • nie lubi nagłego dotknięcia, zwłaszcza z tyłu przez kogoś, kogo nie może zobaczyć

Dziecko podreaktywne:

  • dziecko może mieć obniżoną wrażliwość na dotyk
  • skaleczyć się, uderzyć i nie zauważyć tego
  • nie zauważa, że zostało dotknięte
  • nie reaguje na bodziec dotykowy
  • nie reaguje na ból fizyczny (np. podczas zastrzyku)
  • często wkłada ręce i przedmioty do ust
  • siada na dłoniach / stopach
  • preferuje twarde i ciężkie przedmioty
  • nadmiernie lubi wibracje
  • zauważa, że było dotknięte, ale nie wie, w które miejsce
  • nie zauważa, że upuściło trzymaną zabawkę

Poszukiwacz sensoryczny:

  • domaga się, by je dotykać,
  • lubi gwałtowne zabawy
  • lubi być rozebrane, często zdejmuje skarpety i buty
  • wykorzystuje usta do badania przedmiotów
  • nadmiernie napycha usta jedzeniem
  • poszukuje bardzo gorących albo bardzo zimnych temperatur, preferuje też potrawy o skrajnych temperaturach i smakach
  • podchodzi bardzo blisko innych osób i dotyka ich, nawet wbrew ich woli
  • lubi wszelkie brudzące zabawy
  • może pocierać lub gryźć ręce

Inną grupą problemów związanych z funkcjonowaniem zmysłu dotyku jest słaba dyskryminacja czyli różnicowanie bodźców dotykowych. Oto jej objawy:

  • zauważa, że było dotknięte, ale nie wie, w które miejsce (szczególnie bez patrzenia)
  • nie jest w stanie rozróżnić cech trzymanego przedmiotu
  • ma problem z wyczuwaniem fizycznych cech przedmiotu (temperatura, wielkość, gęstość, faktura)
  • ma słabą świadomość własnego ciała – nie wie, gdzie są poszczególne części jego ciała
  • ma problem z kierowaniem ruchami ciała podczas ubierania
  • dziecko może wyglądać niechlujnie – opuszczone skarpety, wyciągniętą ze spodni koszulę
  • woli stać niż siedzieć (ma wówczas wzrokową kontrolę nad otoczeniem)
  • ograniczone słownictwo związane z wrażeniami dotykowymi.

Kolejny z podstawowych systemów zmysłowych to zmysł równowagi nazywany też zmysłem przedsionkowym. Zbudowany jest z trzech półkolistych kanałów oraz woreczka i łagiewki. Mieści się w uchu wewnętrznym blisko ślimaka – narządu słuchu. Rozwija się w ciągu pierwszych 10 tygodni po zapłodnieniu. Ruchy matki wspomagają jego rozwój. Z powodu szybkiego rozwoju w okresie prenatalnym układ przedsionkowy jest bardzo podatny na czynniki uszkadzające, np. antybiotyki, choroby zakaźne.

Gdy funkcjonuje prawidłowo, nie odczuwamy jego istnienia (jego praca nie angażuje myślenia).

Zmysł przedsionkowy odpowiada za:

  • Kontrolowanie ruchów związanych z przyspieszeniami liniowymi i kątowym działającymi na organizm człowieka
  • Odbieranie informacji związanych z działaniem siły grawitacji,
  • Orientację w położeniu ciała w stosunku do powierzchni ziemi
  • Podtrzymywanie prawidłowego napięcia mięśniowego,
  • Wyzwalanie ruchów niezbędnych do utrzymania ciała w spoczynku,
  • Wyzwalanie odruchów ocznych i koordynacji pracy obu oczu
  • Utrzymywanie stałego pola widzenia w czasie ruchów głowy
  • Poczucie linii środkowej ciała,
  • Poczucie bezpieczeństwa grawitacyjnego,
  • Wpływ na rozwój mowy (bliskość anatomiczna – dwie gałązki VIII nerwu czaszkowego unerwiają narząd przedsionkowy i ślimaka, stąd dziecko z zaburzeniami układu przedsionkowego może mieć trudności z określeniem podobieństw i różnic w słowach, skupieniem uwagi na głosie nauczyciela gdy w tle słychać inne dźwięki, wykonywaniem poleceń, czytaniem).

Układ przedsionkowy wpływa też na ruchy oczu – fiksację, płynne i szybkie przenoszenie wzroku, widzenie obuoczne.

Dzieci różnią się zapotrzebowaniem na odczuwanie bodźców płynących z ruchu. Dzieci nadwrażliwe nie chce odrywać stóp od podłoża, odczuwa nienaturalny lęk przed upadkiem lub wysokością, nie lubi przebywać głową w dół np. podczas fikołków, nie lubi zabaw na placu zabaw oraz aktywności z innymi zabawkami w ruchu, unika zeskakiwania z wyższej powierzchni na niższą, wyjątkowo wolno wykonuje ruchu, do których nie jest przyzwyczajone np. wsiadanie do samochodu, wchodzenie i schodzenie z górki, chodzenie po nierównym podłożu. potrzebuje dużo czasu, aby opanować wchodzenie i schodzenie ze schodów; korzysta częściej z poręczy niż inne dzieci, unika nawet najprostszego wspinania się, boi się chodzić po uniesionej powierzchni, która wydaje się być wysoka (chociaż dla innych nie jest), ma odczucia, jakby spadało będąc obracane dookoła osi, szybkie pokonywanie zakrętów w samochodzie powoduje lęk, nagle popchnięte w pozycji siedzącej do tyłu jest bardzo wystraszone. Ma charakterystyczną postawę – głowę trzymaną sztywno pionowo. Często cierpi na chorobę lokomocyjną.

Z kolei dziecko podwrażliwe nie zauważa, że ktoś nim porusza, wydaje się, że nie ma potrzeby ruchu, nie reaguje negatywnie do czasu dostarczenia sobie nieprawdopodobnie dużej ilości wrażeń przedsionkowych.

Poszukiwacz sensoryczny domaga się huśtania, bujania itp., nie jest w stanie usiedzieć spokojnie, może mieć obniżone napięcie mięśniowe, potrzebuje ruchu do utrzymania optymalnego sposobu funkcjonowania, pragnie zabaw dających intensywne doznania ruchowe, na placu zabaw lub w wesołym miasteczku wybiera sprzęty dające „dreszczyk emocji”.

Nieprawidłowości w funkcjonowaniu przedsionka mogą być przyczyną trudności w nauce z racji ścisłego powiązania z systemem wzrokowym i słuchowym. W badaniach australijskich 50% dzieci z trudnościami w nauce czytania miało podwrażliwy system przedsionkowy.

A teraz kilka faktów na temat propriocepcji. To (od łacińskiego słowa proprius – swój własny) zmysł odczuwania samego siebie. Odruchy proprioceptywne pojawiają się w życiu płodowym tuż po pierwszych reakcjach na dotyk. Receptory tego systemu umiejscowione są w mięśniach, ścięgnach i okalających je tkankach.

Zadania układu proprioceptywnego:

  • Poczucie cielesnej obecności ciała, odczuwanie ciężaru ciała i poszczególnych jego części w przestrzeni
  • Poruszanie poszczególnymi częściami ciała bez kontroli wzroku
  • Swobodne wykonywanie ruchów precyzyjnych
  • Tworzenie somatognozji
  • Tworzenie lateralizacji
  • Świadomość ciała (dziecko ze słabą propriocepcją może nie być świadome pozycji swojego ciała i jego części
  • Kontrola i planowanie ruchu – dostarcza niezbędnych informacji do skoordynowania ruchów w aktywnościach z zakresu małej i dużej motoryki
  • Stopniowanie ruchu – siła, z jaką należy wykonać ruch
  • Stabilizacja posturalna – nieświadome poczucie ustawienia ciała dające stabilizację w wybranej pozycji
  • Poczucie bezpieczeństwa emocjonalnego – jeśli dziecko nie czuje swojego ciała, odczuwa niepokój

Dziecko z nadwrażliwością systemu proprioceptywnego nie lubi się poruszać, denerwuje się podczas ruchów biernych, unika działań, w których musi mocno napinać mięśnie, wybrzydza przy jedzeniu.

Z kolei dziecko podwrażliwe ma niekontrolowane, chaotyczne i sztywne ruchy, ściska ołówek podczas rysowania oraz inne narzędzia podczas czynności manipulacyjnych, nie umie podskakiwać, ma trudności z oceną odległości (dziecko może wpadać na przedmioty) a także trudności z ubieraniem i rozbieraniem, siadaniem na krzesełko, wchodzeniem i schodzeniem ze schodów. Ruchy dziecka są niezdarne, a chwyt przedmiotów zbyt słaby lub zbyt mocny.

Poszukiwacz sensoryczny przejawia takie zachowania jak: gryzienie, żucie przedmiotów, ciągnięcie przedmiotów trzymanych między zębami, uderzanie piętami lub nadgarstkami, zaciskanie, zgrzytanie zębami, celowe obijanie się o przedmioty lub ludzi, uderzanie głową, strzelanie kostkami w palcach, obgryzanie paznokci.